Audyt fundacji rodzinnej, czy to coś więcej niż formalny obowiązek?

Fundacja rodzinna ma służyć długoterminowemu zarządzaniu i ochronie majątku, ale samo jej utworzenie nie oznacza, że raz przyjęte rozwiązania będą właściwe przez cały okres jej funkcjonowania. Dlatego warto co jakiś czas sprawdzić, czy sposób działania fundacji nadal odpowiada założeniom i nie generuje nowych ryzyk prawnych, podatkowych lub organizacyjnych.

Dobrym momentem na taką weryfikację może być obowiązkowy audyt fundacji rodzinnej. Choć wynika on z przepisów, nie musi być jedynie formalnością. Właściwie przeprowadzony może pomóc odpowiednio wcześnie wychwycić problemy i ograniczyć ich potencjalne skutki.

Czy każda fundacja rodzinna musi przejść audyt?

Tak, zgodnie z art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (dalej jako: „Ustawa o FR”) każda fundacja rodzinna, bez wyjątku ma obowiązek co najmniej raz na 4 lata przejść audyt.

Co ważne, czteroletni okres należy liczyć już od momentu powstania fundacji rodzinnej w organizacji, o którym mowa w art. 23 ust. 1 Ustawy o FR, a więc od sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu. Ma to duże znaczenie, ponieważ sama rejestracja fundacji rodzinnej może trwać nawet kilkanaście miesięcy, przez co część czteroletniego terminu upływa jeszcze przed wpisem fundacji do rejestru.

Warto również pamiętać, że część fundacji rodzinnych podlega audytowi co roku. Dotyczy to tych fundacji, których sprawozdania finansowe, zgodnie z przepisami Ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości, podlegają obowiązkowemu badaniu. Zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 4 Ustawy o rachunkowości obowiązek ten obejmuje m.in. jednostki, które w poprzednim roku obrotowym spełniły co najmniej dwa z trzech warunków:

• zatrudniały średniorocznie co najmniej 50 osób,
• posiadały aktywa o wartości co najmniej 3,125 mln euro lub,
• osiągnęły przychody netto ze sprzedaży towarów i produktów na poziomie co najmniej 6,25 mln euro.

Przykład 1

Akt założycielski fundacji rodzinnej został sporządzony w formie aktu notarialnego 30 maja 2025 r. Z tym dniem powstała fundacja rodzinna w organizacji. Do Rejestru Fundacji Rodzinnych została natomiast wpisana dopiero 30 maja 2026 r.

Przyjmując, że czteroletni okres pomiędzy audytami należy liczyć już od momentu powstania fundacji rodzinnej w organizacji, pierwszy audyt powinien zostać przeprowadzony najpóźniej do 30 maja 2029 r.

Czteroletni termin nie oznacza przy tym, że z pierwszą kompleksową weryfikacją fundacji warto czekać aż do jego końca. Już na początkowym etapie działalności dobrze sprawdzić m.in. przyjęte metody rozliczeń, uzasadnienie ekonomiczne poszczególnych działań czy zgodność prowadzonej aktywności z katalogiem dozwolonej działalności fundacji rodzinnej. Wcześniejszy audyt może pozwolić wychwycić ewentualne nieprawidłowości, zanim zaczną generować istotniejsze ryzyka prawne lub podatkowe.

Kto przeprowadza audyt?

Zgodnie z bezpośrednim brzmieniem przepisu art. 77 ust. 1 Ustawy o FR audytu dokonuje firma audytorska lub zespół audytorów wyznaczone przez zgromadzenie beneficjentów. Art. 77 ust. 2 Ustawy FR wskazuje, że do zespołu audytorów wchodzą:

1. biegły rewident,
2. doradca podatkowy,
3. adwokat lub radca prawny.

Co więcej art. 78 Ustawy o FR wprowadza wymóg niezależności osób przeprowadzających audyt. Oznacza to, że audytorem nie może być osoba, która w okresie objętym audytem albo w trakcie jego prowadzenia była zaangażowana w działalność fundacji, uczestniczyła w podejmowaniu jej decyzji lub świadczyła na jej rzecz usługi doradcze czy rewizję finansową.

Mówiąc prościej, audyt powinien być przeprowadzony przez kogoś, kto wcześniej nie współtworzył rozwiązań, które teraz ma oceniać. Jeżeli więc dana kancelaria prawna lub podatkowa na bieżąco doradzała fundacji rodzinnej w okresie objętym audytem, jej przedstawiciele nie powinni później audytować tej samej fundacji.

Na czym właściwie polega audyt?

Audyt fundacji rodzinnej ma sprawdzić, czy fundacja działa prawidłowo i zgodnie z zasadami, które sama przyjęła. Obejmuje on w szczególności:

• zarządzanie majątkiem fundacji, czyli sposób gospodarowania jej aktywami i podejmowania decyzji dotyczących majątku;
• zaciąganie zobowiązań, a więc m.in. zawieranie umów i podejmowanie innych działań, które wiążą się z obowiązkiem zapłaty lub wykonania określonego świadczenia;
• regulowanie zobowiązań, w tym sprawdzenie czy fundacja prawidłowo i terminowo wywiązuje się ze swoich obowiązków;
• rozliczenia publicznoprawne, czyli przede wszystkim podatki. Audyt może pomóc sprawdzić, czy fundacja nie prowadzi działalności wykraczającej poza ustawowy katalog, co może oznaczać opodatkowanie dochodu stawką 25% CIT oraz czy określone świadczenia na rzecz fundatora lub beneficjentów nie powinny zostać rozpoznane jako opodatkowane świadczenia lub tzw. ukryte zyski. Weryfikacji może podlegać również rynkowość transakcji zawieranych z podmiotami powiązanymi;
• zgodność działania fundacji z przepisami prawa, jej celem oraz dokumentami wewnętrznymi, przede wszystkim statutem.

Przykład 2

Fundacja rodzinna regularnie kupuje mieszkania z zamiarem ich szybkiej odsprzedaży z zyskiem. Fundator zakłada, że skoro fundacja może zarządzać i zbywać swoim majątkiem, uzyskiwane w ten sposób dochody korzystają ze zwolnienia właściwego dla fundacji rodzinnych. Tymczasem art. 5 ust. 1 pkt 1 Ustawy FR nie obejmuje zbywania mienia nabytego wyłącznie w celu dalszej odsprzedaży. Dochód z takiej działalności podlega więc 25% CIT na podstawie art. 24r ust. 1 ustawy o CIT.

Jeżeli taki sposób działania nie zostanie odpowiednio wcześnie zidentyfikowany, po kilku latach fundacja może mieć znaczną zaległość podatkową, dodatkowo powiększoną o odsetki. Wychwycenie problemu podczas wcześniejszego audytu daje natomiast możliwość szybkiego uporządkowania modelu działalności i ograniczenia skali potencjalnych konsekwencji podatkowych.

Przykład 3

Fundator udzielił fundacji rodzinnej wieloletniej, nieoprocentowanej pożyczki, zakładając, że brak odsetek oznacza pełną neutralność podatkową. Dyrektor KIS w interpretacji indywidualnej z 28 sierpnia 2025 r., sygn. 0111-KDIB1-2.4010.299.2025.2.BD, stwierdził, że taka pożyczka nie stanowi po stronie fundacji tzw. ukrytego zysku, jednak interpretacja dotyczyła wyłącznie skutków w CIT po stronie fundacji. Po stronie fundatora nadal może pojawić się ryzyko wynikające z art. 23o ust. 1 i 2 Ustawy PIT, zgodnie z którym transakcje między podmiotami powiązanymi powinny odbywać się na warunkach rynkowych, a organ może określić dochód podatnika z pominięciem warunków wynikających z powiązań. Już w 2026 r. organy odmawiały dalszego wydawania podobnych interpretacji. W efekcie organ mógłby próbować określić fundatorowi dochód odpowiadający rynkowemu oprocentowaniu pożyczki, przy czym odsetki od prywatnie udzielonej pożyczki podlegają co do zasady 19% PIT na podstawie art. 30a ust. 1 pkt 1 ustawy o PIT. Wczesna identyfikacja tego ryzyka w ramach audytu pozwala więc zweryfikować rynkowość przyjętych warunków finansowania, zanim potencjalne zaległości zaczną narastać przez kolejne lata.

Poszczególne czynności audytu obejmują trzy dziedziny: prawo, podatki i rachunkowość. W każdym z nich weryfikowane są inne elementy funkcjonowania fundacji, które łącznie pozwalają ocenić, czy działa ona prawidłowo, bezpiecznie i zgodnie z przyjętymi założeniami.

Prawo – czy fundacja działa zgodnie z przyjętymi zasadami?

W części prawnej audyt obejmuje przede wszystkim:

• zgodność działania fundacji z przepisami prawa, jej celem oraz dokumentami wewnętrznymi, w szczególności statutem;
• zarządzanie majątkiem fundacji, w tym sposób podejmowania decyzji dotyczących jej aktywów;
• zaciąganie i wykonywanie zobowiązań, m.in. poprzez analizę zawieranych umów oraz sposobu realizacji wynikających z nich obowiązków;
• prawidłowość działania organów fundacji, w tym kwestię odpowiedzialności członków tych organów oraz podejmowanych przez nich uchwał i decyzji.

Podatki – czy sposób działania fundacji nie generuje dodatkowego obciążenia?

Część podatkowa pozwala sprawdzić, czy działalność i poszczególne transakcje fundacji są prawidłowo rozliczane. Audyt może objąć m.in.:

• poprawność ujęcia i kwalifikacji podatkowej operacji wykonywanych przez fundację;
• zgodność prowadzonej działalności z ustawowym katalogiem dozwolonej działalności fundacji rodzinnej, ponieważ wyjście poza ten katalog może oznaczać opodatkowanie dochodu stawką 25% CIT;
• prawidłową kwalifikację świadczeń na rzecz fundatora i beneficjentów, w tym identyfikację tzw. ukrytych zysków (Przykład 3);
• transakcje z podmiotami powiązanymi oraz prawidłowość rozliczeń z zakresu cen transferowych;
• terminowość i prawidłowość pozostałych rozliczeń podatkowych oraz innych zobowiązań publicznoprawnych.

Rachunkowość – czy księgi prawidłowo pokazują to, co dzieje się w fundacji?

W obszarze rachunkowym weryfikacji podlega przede wszystkim to, czy księgi i sprawozdawczość fundacji prawidłowo odzwierciedlają jej sytuację majątkową i finansową. Obejmuje to m.in.:

• sposób ewidencjonowania majątku, zobowiązań i poszczególnych transakcji;
• prawidłowość prowadzenia ksiąg rachunkowych i stosowanych zasad rachunkowości;
• zgodność danych księgowych z dokumentami źródłowymi;
• prawidłowość sporządzania sprawozdań finansowych oraz ujmowania w nich istotnych zdarzeń dotyczących fundacji.

Wskazane trzy obszary należy zawsze badać kompleksowo. Umowa, która od strony prawnej nie budzi zastrzeżeń, może rodzić negatywne skutki podatkowe, a błędne ujęcie transakcji w księgach może z kolei utrudnić prawidłowe rozliczenie podatku lub wprowadzić w błąd. Dlatego audyt powinien  zostać przeprowadzony przy założeniu uniwersalnego i kompleksowego spojrzenia na fundację  i nie ograniczać się do sprawdzenia wyłącznie jednego wybranego obszaru.

Zwieńczeniem audytu jest raport, który zgodnie z art. 81 ust. 1 Ustawy FR przedstawiany jest zarządowi fundacji rodzinnej. Dokument ten podsumowuje ustalenia audytorów, wskazuje zidentyfikowane nieprawidłowości lub obszary ryzyka oraz może zawierać rekomendacje dotyczące dalszego funkcjonowania fundacji. Dzięki temu audyt nie kończy się na samej kontroli, lecz daje zarządowi konkretny materiał do uporządkowania procesów i ograniczenia ryzyk na przyszłość. Ostatecznie, poza spełnieniem ustawowego obowiązku i „spokojem” na kolejne cztery lata, fundacja rodzinna zyskuje realny obraz swojej sytuacji prawnej, podatkowej i finansowej, wraz z konkretnymi zaleceniami przygotowanymi przez profesjonalistów.

Czy występują konsekwencje braku przeprowadzenia audytu fundacji rodzinnej?

 

Choć przeprowadzenie audytu jest ustawowym obowiązkiem fundacji rodzinnej, obecnie Ustawa o FR nie przewiduje odrębnej sankcji za samo nieprzeprowadzenie audytu w wymaganym terminie. W szczególności przepisy karne Ustawy o FR nie przewidują grzywny nakładanej automatycznie w przypadku naruszenia obowiązku wynikającego z art. 79. Art. 128 Ustawy o FR przewiduje co prawda odpowiedzialność karną, ale dotyczy ona obowiązków informacyjnych określonych w art. 84, a nie wprost obowiązku przeprowadzenia audytu.

Nie oznacza to jednak, że obowiązek audytowy można zignorować. Nieprzeprowadzenie audytu stanowi naruszenie obowiązku wynikającego wprost z ustawy i może mieć znaczenie m.in. przy ocenie prawidłowości działania organów fundacji czy też powodować problemy rejestrowe. Jeżeli z takim zaniechaniem wiązałaby się dodatkowo szkoda po stronie fundacji, w konkretnych okolicznościach należałoby również przeanalizować potencjalną odpowiedzialność osób odpowiedzialnych za prowadzenie jej spraw.

Co więcej, brak szczególnej sankcji może się zmienić w niedalekiej przyszłości. W projekcie Przeglądu ustawy o fundacji rodzinnej z 11 czerwca 2026 r. wprost wskazano możliwość wprowadzenia sankcji za nieprzeprowadzenie obowiązkowego audytu. Na tym etapie nie przesądzono jednak ani charakteru takiej sankcji, ani jej wysokości czy podmiotu, który miałby jej podlegać. Jest to więc na razie kierunek potencjalnych zmian, a nie obowiązująca regulacja.

Czy raport z audytu fundacji rodzinnej jest publiczny?

Raport z audytu fundacji rodzinnej nie podlega obecnie obowiązkowej publikacji – musi jednak zostać poddany analizie wewnętrznej. Ustawa o FR przewiduje jego wewnętrzny obieg: zgodnie z art. 81 ust. 1 raport przekazywany jest zarządowi fundacji, a następnie zarząd przedstawia go radzie nadzorczej, a jeżeli rada nadzorcza nie została ustanowiona – zgromadzeniu beneficjentów na najbliższym posiedzeniu.

Ustawa nie nakłada natomiast obowiązku publikowania raportu np. na stronie internetowej ani składania go do publicznie dostępnego rejestru. Ma to znaczenie również z praktycznego punktu widzenia – raport z audytu może zawierać informacje o nieprawidłowościach, ryzykach podatkowych, zobowiązaniach, transakcjach z podmiotami powiązanymi czy sposobie zarządzania rodzinnym majątkiem. Co do zasady jest więc dokumentem służącym przede wszystkim organom fundacji do oceny jej funkcjonowania i podjęcia ewentualnych działań naprawczych.

Warto przy tym odróżnić raport z audytu fundacji rodzinnej od dokumentów związanych z badaniem sprawozdania finansowego przez biegłego rewidenta. Są to odrębne procedury, oparte na innych przepisach, a obowiązki dotyczące sprawozdawczości finansowej nie oznaczają automatycznie obowiązku upublicznienia raportu sporządzanego na podstawie art. 81 Ustawy o FR.

 

Potencjalne zmiany legislacyjne w zakresie audytu fundacji rodzinnych

 

Zasady przeprowadzania audytu fundacji rodzinnej mogą w najbliższym czasie zostać doprecyzowane. W projekcie Przeglądu ustawy o fundacji rodzinnej z 11 czerwca 2026 r., przygotowanym w ramach prac prowadzonych przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwo Finansów, wskazano na potrzebę opracowania wytycznych dla biegłych rewidentów, adwokatów, radców prawnych i doradców podatkowych uczestniczących w audytach fundacji rodzinnych. Ma to służyć przede wszystkim większej jednolitości sposobu przeprowadzania audytów.

Wśród potencjalnych zmian legislacyjnych wskazano również możliwość przeprowadzania audytu na wniosek lub żądanie beneficjenta, ograniczenia jego zakresu w określonych przypadkach do wybranych obszarów oraz, co szczególnie istotne, wprowadzenia sankcji za nieprzeprowadzenie obowiązkowego audytu. Na razie są to jednak rekomendacje zawarte w projekcie przeglądu, a nie obowiązujące przepisy.

Podsumowanie

Audyt fundacji rodzinnej nie musi być kolejnym obowiązkiem, który po prostu trzeba „odhaczyć”. Dobrze wykorzystany może dać fundatorowi i zarządowi znacznie więcej: pokazać, czy przyjęty model działania nadal jest bezpieczny, czy rozliczenia są prowadzone prawidłowo i czy w działalności fundacji nie narastają ryzyka, które za kilka lat mogłyby stać się poważnym problemem podatkowym lub prawnym.

Warto też pamiętać, że im wcześniej takie nieprawidłowości zostaną wychwycone, tym łatwiej je uporządkować. Dotyczy to zarówno sposobu prowadzenia działalności, rozliczeń z beneficjentami, transakcji z podmiotami powiązanymi, jak i zgodności działań fundacji ze statutem oraz przepisami. Mimo że obecnie przepisy nie przewidują odrębnej sankcji za nieprzeprowadzenie audytu, z uwagi na ustawowy charakter tego obowiązku nie można całkowicie wykluczyć innych konsekwencji prawnych związanych z jego niewykonaniem, w tym mogących pośrednio wpływać na kwestie korporacyjne lub rejestrowe fundacji. Jednocześnie w ramach trwającego przeglądu Ustawy o FR rozważane jest wprost wprowadzenie sankcji za nieprzeprowadzenie obowiązkowego audytu.

BTTP wspiera fundacje rodzinne w kompleksowej obsłudze prawnej, księgowej oraz podatkowej w tym w przeprowadzaniu audytu. Jeżeli zbliża się termin audytu Państwa fundacji rodzinnej albo chcą Państwo przeprowadzić go wcześniej, zapraszamy do kontaktu z naszym zespołem.