Wbrew mylnemu, obiegowemu przekonaniu, niektóre spółki można prowadzić także jednoosobowo. Do tej grupy zaliczamy przede wszystkim spółki kapitałowe, a więc także i spółkę z o.o., będącą najpowszechniej wybieranym typem spółki handlowej w Polsce. Decyzja o tym, aby powołać taką osobę prawną bez angażowania w to innych wspólników niesie za sobą wiele konsekwencji, a wśród nich, nie sposób nie wspomnieć o specyficznym trybie reprezentacji takiej spółki. Jeśli jesteś jedynym udziałowcem własnej spółki, koniecznie przeczytaj ten artykuł do końca – uchroni Cię to przed realnymi problemami prawnymi.
Jak zawrzeć umowę z własną spółką bez innych wspólników?
Punktem wyjścia dla dalszych analiz powinny być dwa przepisy – art. 173 i art. 210 ustawy z dnia
15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych, dalej: „KSH”:
Art. 173.
- 1. W przypadku gdy wszystkie udziały spółki przysługują jedynemu wspólnikowi albo jedynemu wspólnikowi i spółce, oświadczenie woli takiego wspólnika składane spółce wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności, chyba że ustawa stanowi inaczej.
Art. 210.
- 1. W umowie między spółką a członkiem zarządu oraz w sporze z nim spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników.
§ 1¹. Uchwała o powołaniu pełnomocnika, o którym mowa w § 1, powołanego w celu zawarcia z członkiem zarządu umowy spółki, która ma zostać zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, może być podjęta przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym.
§ 2. W przypadku gdy wspólnik, o którym mowa w art. 173 § 1, jest zarazem jedynym członkiem zarządu, przepisu § 1 nie stosuje się. Czynność prawna między tym wspólnikiem a reprezentowaną przez niego spółką wymaga formy aktu notarialnego. O każdorazowym dokonaniu takiej czynności prawnej notariusz zawiadamia sąd rejestrowy za pośrednictwem systemu teleinformatycznego.
W praktyce zatem, jedyny wspólnik powinien zawierać ze swoją spółką umowy co najmniej w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Niedopuszczalne będzie zatem spisanie ustaleń w formie zwykłego maila (bez kwalifikowanego podpisu elektronicznego) albo też zawarcie umowy ustnej. To szczególnie istotne dla osób, które swoim spółkom sprzedają towary lub świadczą na ich rzecz usługi – choćby z zakresu pośrednictwa komercyjnego.
Gdy jedyny wspólnik jest także jedynym członkiem zarządu, sytuacja ulega zmianie. Wówczas, wszystkie czynności pomiędzy tym wspólnikiem a reprezentowaną przez niego spółką wymagają formy aktu notarialnego (z wyjątkiem czynności dokonywanych przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym), a o każdej takiej czynności notariusz zawiadamia sąd rejestrowy. W konsekwencji, zawarcie takiej umowy staje się trudne i kosztowne. Nie ma znaczenia, czego dotyczy umowa ani czy pozostaje ona w związku z pełnieniem funkcji w zarządzie.
Spór z własną spółką
Warto także wspomnieć o sytuacjach, w których jedyny członek zarządu spółki wchodzi z nią w spór. Choć brzmi to absurdalnie, czasem taki konflikt jest w zasadzie nieunikniony i wymagany przepisami prawa, co wynika z art. 293 § 3 – członek zarządu nie może działać wbrew interesom spółki i musi pozostawać wobec niej lojalny. Przykładem takich sporów mogą być:
- Roszczenie z tytułu rękojmi lub niezgodności towaru lub usługi z umową,
- Roszczenia o charakterze prawnoautorskim,
- Roszczenia regresowe,
- Roszczenia związane z postępowaniem upadłościowym.
Jakie są konsekwencje naruszenia art. 210 KSH?
Niedochowanie wymogów wskazanych w art. 210 KSH niesie za sobą bardzo poważne skutki – obowiązuje bowiem sankcja bezwzględnej nieważności czynności prawnej bez możliwości jej późniejszego zatwierdzenia lub „naprawienia”. Takie stanowisko, w przeważającej linii orzeczniczej i pomimo nowelizacji art. 39 KC, utrzymuje Sąd Najwyższy, dalej: „SN” (por. wyrok z 3 października 2019 r., sygn. I CSK 122/16 oraz wyrok z 8 listopada 2024 r., sygn. II CSKP 1733/22). Odstępstwa od tej reguły judykatura dopuszcza przede wszystkim w odniesieniu do faktycznie wykonywanych umów o pracę (np. wyrok SN z 16 października 2018 r., sygn. I UK 115/18).
Próby obejścia art. 210 KSH – ryzyka i ograniczenia
Tak jak wspomnieliśmy, wyjściowo należy przyjąć, że członek jednoosobowego zarządu spółki, będący jednocześnie jej wyłącznym udziałowcem, powinien zawierać z nią umowy w formie aktu notarialnego, o których notariusz zawiadamia sąd rejestrowy. Szczególnej ostrożności wymagają przy tym sytuacje konfliktu interesów i sporu między wspólnikiem a spółką, o których pisaliśmy wyżej.
Z uwagi na niewątpliwą uciążliwość tej regulacji, polska judykatura wielokrotnie wypowiadała się na temat różnorakich sposobów obchodzenia obowiązków wynikających z art. 210 KSH.
Umowa zawarta nie bezpośrednio z członkiem zarządu, z pomocą spółki cywilnej
W wyroku z 8 listopada 2024 r., sygn. akt II CSKP 1733/22, Sąd Najwyższy miał okazję badać sprawę spółki z o.o. reprezentowanej przez prezesa jej zarządu, który jednocześnie był wspólnikiem spółki cywilnej. Umowę będącą przedmiotem sporu zawarto z pozostałymi wspólnikami tej spółki cywilnej. SN uznał, że z uwagi na konstrukcję umowy spółki cywilnej, artykuły 865 i 866 KC oraz ratio legis art. 210 KSH, ostatni z wymienionych przepisów wprost znajduje zastosowanie. Inna interpretacja umożliwiałaby łatwe obchodzenie wymogu szczególnej reprezentacji, co byłoby bardzo niebezpieczne dla spółki jak i wierzycieli, a tym samym, sens istnienia art. 210 KSH byłby zaprzepaszczony.
Przykład spółki komandytowej
Przykładem praktycznego zastosowania artykułu 210 KSH jest uchwała SN z dnia 7 września 2018 r., sygn. III CZP 42/18. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością była wspólnikiem spółki komandytowej, a członek jej zarządu był jednocześnie drugim wspólnikiem powstałej w ten sposób spółki osobowej. Przy zmianie umowy spółki komandytowej w takiej konfiguracji spółka z o.o. powinna być reprezentowana z zastosowaniem art. 210 KSH.
Ustanowienie drugiego członka zarządu
Rozwiązaniem, które mogłoby przyjść na myśl po analizie art. 210 § 2 KSH, jest ustanowienie drugiego członka zarządu – pozwoliłoby to wszakże na uniknięcie niedogodności związanych z formą notarialną.
Choć przepisy Kodeksu spółek handlowych pozwalają na dość swobodne kształtowanie funkcji członka zarządu, to z uwagi na art. 299 KSH i art. 116 Ordynacji podatkowej, osoba zasiadająca w zarządzie zawsze musi liczyć się z ryzykiem powstania odpowiedzialności za zobowiązania reprezentowanej przez nią spółki. Członka zarządu trzeba też co do zasady wynagradzać, a to kolejne obowiązki podatkowe i składkowe. Należy przy tym pamiętać, że w spółce z dwuosobowym zarządem zastosowanie znajdzie art. 210 § 1 KSH – umowy między spółką a wspólnikiem będącym członkiem zarządu wymagają reprezentacji spółki przez radę nadzorczą lub pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników. Drugi członek zarządu nie może podpisać takiej umowy w imieniu spółki jako organ.
Zwracamy także uwagę na jeszcze jedno ryzyko – ustanowienie dwuosobowego zarządu, w którym to jeden jego członek byłby fasadowy i nie posiadałby żadnej mocy decyzyjnej może skutkować podniesieniem zarzutu, że umowy zawierane w takiej konfiguracji zmierzają do obejścia art. 210 § 2 KSH (art. 58 § 1 KC). Zauważmy, że taki scenariusz jest realny – dominujące w orzecznictwie poglądy wskazują, że SN interpretuje art. 210 KSH jako silną instytucję chroniącą spółkę, jej wspólników i wierzycieli. Jednak samo ustanowienie dwuosobowego zarządu o zróżnicowanym podziale wewnętrznych kompetencji nie jest wadliwe, o ile obaj członkowie zarządu faktycznie wykonują swoje funkcje, a celem powołania jednego z nich nie jest obejście ustawy.
Powołanie pełnomocnika uchwałą wspólników
Warto przyjrzeć się także uchwale SN z 30 stycznia 2019 r., sygn. III CZP 71/18. Orzeczenie jest w istocie ważne z dwóch powodów.
Skład sędziowski stwierdził po pierwsze, że pełnomocnik, o którym mowa w art. 210 § 1 KSH, może mieć umocowanie do konkretnej umowy, konkretnego sporu lub też pełnomocnictwo rodzajowe. W konsekwencji, dopuszczalne jest ustanowienie stałego pełnomocnika spółki do spraw relacji z zarządem.
Ta sama uchwała wprowadza jednak jeszcze jeden pogląd. Jeżeli w spółce komandytowej komplementariuszem jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, jej pełnomocnikiem nie może być osoba, która jednocześnie jest komandytariuszem w spółce komandytowej i członkiem zarządu tej spółki będącej komplementariuszem. Inne stanowisko prowadziłoby bowiem do powstania sytuacji sprzecznej z naturą spółki komandytowej.
Z całą pewnością wiemy, że pełnomocnik musi być ustanowiony uchwałą zgromadzenia wspólników, nie zaś za pomocą zwykłego oświadczenia woli, choćby wspólnika większościowego. Co istotne, SN w wyroku z 15 czerwca 2012 r., sygn. II CSK 217/11 przyjął, że nie ma możliwości zastosowania pisemnego trybu opisanego w art. 227 § 2 KSH – sformułowanie „uchwałą zgromadzenia wspólników” należy interpretować wąsko, a więc do powołania pełnomocnika konieczne jest przeprowadzenie zgromadzenia wspólników. SN w wyroku zauważył wszakże, że nie ma przeszkód, aby taką uchwałę wydać w uproszczonym, odformalizowanym trybie z art. 240 KSH – a więc z pominięciem formalnego zwołania zgromadzenia wspólników, o ile tylko reprezentowany jest cały kapitał zakładowy, a nikt z obecnych nie zgłosi sprzeciwu wobec takiego odbycia zgromadzenia.
Z uwagi na wyżej przytoczony wyrok SN, sygn. I CSK 122/16, podkreślamy – sądy podchodzą do reprezentacji spółki w trybie art. 210 KSH bardzo rygorystycznie, traktując ochronę interesów spółki i jej wspólników jako wartość nadrzędną.
Umocowanie do sprzedaży nieruchomości bez formy aktu notarialnego?
We wspomnianym wyroku pod sygn. II CSK 217/11 pojawił się jeszcze jeden, kontrowersyjny pogląd. SN uznał, że pełnomocnik z art. 210 KSH ma szczególny status wynikający z przepisów ustawy, a do samego aktu jego powołania nie należy automatycznie stosować przepisu art. 99 KC. To bardzo istotne – art. 99 KC przewiduje bowiem, że jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie.
Odstępstwo od zasady wprowadzonej artykułem 99 KC niesie za sobą bardzo daleko idące skutki. Zgodnie ze stanowiskiem sądu, pełnomocnik działający na podstawie umocowania z uchwały sporządzonej w zwykłej formie pisemnej może dokonywać czynności, co do których wymaga się formy aktu notarialnego – na przykład w zakresie rozporządzania nieruchomościami.
Pogląd Sądu Najwyższego spotkał się z krytyką doktryny. Wydano co najmniej kilka glos krytycznych, odmienne stanowisko zajmowano także w innych wyrokach rozstrzygających podobne spory.
Czy pełnomocnikiem ustanowionym na podstawie art. 210 KSH może być inny członek zarządu?
Poglądy judykatury nie są zgodne, czy pełnomocnikiem, o którym mowa w art. 210 § 1 KSH może być jeden z członków zarządu (por. wyrok SA w Poznaniu z 29 marca 2018 r., sygn. I AGa 51/18). Ustanowienie członka zarządu pełnomocnikiem reprezentującym spółkę przy zawieraniu umów z innymi osobami z zarządu spółki jest jednak decyzją ryzykowną, potencjalnie zagrożoną sankcją bezwzględnej nieważności (por. wyrok SN z 28 czerwca 2012 r., sygn. II PK 290/11).
W kontrze do wyroku SA w Poznaniu z 29 marca 2018 r., sygn. I AGa 51/18 można przytoczyć choćby wyrok SN z dnia 22 lutego 2023 r., sygn. akt II CSKP 785/22.
Każdy przypadek ustanowienia pełnomocnikiem członka zarządu powinien być rozpatrywany ad casum – z uwzględnieniem roli tych osób w spółce, ich wzajemnych relacji czy specyfiki sporu. Przy tworzeniu reguł ładu korporacyjnego warto jednak pozostawać świadomym, że w przypadku, gdy stronami sporu będą na przykład ojciec z synem, stwierdzenie konfliktu interesów będzie bardzo proste. To istotne zagadnienie przy planowaniu sukcesji lub sprzedaży firmy – trzeba bowiem pamiętać, że nowy zarząd może za kilka lat powziąć wątpliwość co do niektórych decyzji obecnych właścicieli.
Podsumowanie
Jak widać, praktyka sądów związana z interpretacją i stosowaniem art. 210 KSH jest co do zasady restrykcyjna. Błędy na etapie zawierania umowy z członkiem zarządu mogą skutkować pojawieniem się rozległych, niekiedy bardzo kosztownych i niebezpiecznych dla spółki konsekwencji. Jeśli potrzebujesz wsparcia przy ocenie, czy Twoja spółka zawiera umowy z osobami powiązanymi w sposób prawidłowy, skontaktuj się z nami.


