Fundacja rodzinna to rozwiązanie stworzone z myślą o osobach, które chcą w sposób zaplanowany uregulować kwestie związane sukcesją, bezpieczeństwem aktywów, a także chcą korzystać z preferencji podatkowych związanych z działalnością pasywną określoną w ustawie. W praktyce jest to narzędzie pozwalające oddzielić majątek od bieżących kwestii rodzinnych i biznesowych, a następnie określić zasady jego zarządzania oraz korzystania z niego przez wskazane osoby.
Podatkowo fundacja rodzinna działa na szczególnych zasadach. Co do zasady nie płaci CIT od dochodów osiąganych z działalności, która jest dla niej dozwolona przez ustawę. Dotyczy to m.in. przychodów z najmu nieruchomości, sprzedaży nieruchomości, zbywania udziałów czy udzielania niektórych pożyczek. Neutralne podatkowo jest również samo wniesienie majątku do fundacji rodzinnej. To jednak nie oznacza, że fundacja rodzinna zawsze pozostaje całkowicie „nieopodatkowana”. Jej model podatkowy jest korzystny, ale działa tylko w określonych granicach.
Fundacja rodzinna korzysta z podmiotowego zwolnienia z CIT, o ile działa w ramach ustawowo dozwolonej działalności. Jeżeli jednak wyjdzie poza ten zakres, skutki podatkowe mogą być już wyraźnie mniej korzystne. Przykładowo, jeśli fundacja rodzinna prowadzi działalność inną niż dopuszczona w ustawie o fundacji rodzinnej, dochód z takiej działalności podlega opodatkowaniu według stawki 25% CIT. To jedna z najważniejszych granic, o których trzeba pamiętać przy planowaniu całej struktury.
Istotne znaczenie ma również moment, w którym majątek zaczyna być przekazywany dalej. Jeżeli fundacja rodzinna spełnia świadczenia na rzecz beneficjenta albo fundatora, co do zasady pojawia się 15% CIT liczony od wartości przekazanego świadczenia. Taka sama stawka ma zastosowanie także w przypadku przekazania mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.
Podatek według stawki 15% CIT może pojawić się również przy tzw. ukrytych zyskach, czyli sytuacjach, w których wartość jest przekazywana w sposób inny niż klasyczna wypłata, ale ekonomicznie daje fundatorowi albo beneficjentowi podobną korzyść.
W praktyce trzeba pamiętać również o tym, że spółki, w których udziały posiada fundacja rodzinna, nie mogą korzystać z estońskiego CIT. To ograniczenie, które warto uwzględnić już na etapie planowania całej struktury majątkowej i właścicielskiej.
Dodatkowe zasady dotyczą także niektórych nieruchomości. Jeżeli fundacja rodzinna posiada budynek o wartości początkowej przekraczającej 10 mln zł i spełnione są ustawowe warunki dotyczące m.in. jego położenia w Polsce oraz oddania go do używania na podstawie najmu, dzierżawy albo podobnej umowy, może pojawić się obowiązek zapłaty podatku w wysokości 0,035% miesięcznie od wartości początkowej tego budynku.
Fundacja rodzinna nie została stworzona do prowadzenia dowolnej działalności gospodarczej. Ustawodawca wyraźnie wskazał, jaki zakres aktywności jest dla niej dozwolony. Ma to duże znaczenie praktyczne, ponieważ wyjście poza ustawowy katalog może prowadzić do mniej korzystnych skutków podatkowych. Co do zasady fundacja rodzinna może wykonywać działalność związaną przede wszystkim z zarządzaniem majątkiem, inwestowaniem oraz czerpaniem dochodów z posiadanych aktywów, a nie z klasyczną działalnością operacyjną.
Do dozwolonych form działalności fundacji rodzinnej należą:
Zbywanie mienia – Fundacja rodzinna może sprzedawać składniki swojego majątku, pod warunkiem, że nie zostały one nabyte wyłącznie po to, aby je dalej odsprzedać. Innymi słowy, fundacja może dysponować swoim majątkiem, ale nie powinna działać jak podmiot zajmujący się handlem.
Najem, dzierżawa i udostępnianie majątku – dopuszczalne jest oddawanie majątku do korzystania innym podmiotom, w szczególności na podstawie najmu, dzierżawy lub podobnych umów. W praktyce oznacza to, że fundacja może czerpać dochody np. z nieruchomości lub innych składników majątkowych.
Uczestnictwo w spółkach i innych podmiotach – Fundacja rodzinna może przystępować do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podobnych podmiotów, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Może również pozostawać ich wspólnikiem lub uczestnikiem.
Obrót papierami wartościowymi – ustawa pozwala fundacji rodzinnej nabywać i zbywać papiery wartościowe, instrumenty pochodne oraz prawa o podobnym charakterze. To oznacza, że fundacja może prowadzić działalność inwestycyjną w oparciu o instrumenty finansowe.
Udzielanie pożyczek – Fundacja rodzinna może udzielać pożyczek, ale tylko określonym podmiotom. Dotyczy to:
Obrót zagranicznymi środkami płatniczymi – dopuszczalny jest również obrót walutami obcymi należącymi do fundacji rodzinnej, jeżeli służy on realizacji płatności związanych z jej działalnością.
Najważniejsze jest to, że fundacja rodzinna może zarządzać majątkiem i inwestować, ale nie powinna być wykorzystywana jako standardowy podmiot do prowadzenia bieżącej działalności operacyjnej. Jej rola polega raczej na utrzymywaniu, pomnażaniu i bezpiecznym porządkowaniu majątku niż na aktywnym uczestnictwie w obrocie gospodarczym w szerokim zakresie.
Dlatego już na etapie planowania warto sprawdzić, czy sposób działania fundacji będzie mieścił się w granicach przewidzianych przez ustawę. To jeden z tych obszarów, w których błędne założenia mogą mieć nie tylko znaczenie organizacyjne, ale również podatkowe.
Wysokość podatku od świadczeń wypłacanych beneficjentom fundacji zależy od tzw. grupy podatkowej ustalanej na podstawie przepisów ustawy o podatku od spadków i darowizn, w której znajduje się dana osoba względem fundatora.
Co ważne świadczenia wypłacane beneficjentom nie podlegają oskładkowaniu ZUS, niezależnie od grupy podatkowej, do której zalicza się beneficjent.
Ukryte zyski to katalog czynności, które zostały uznane jako rodzące obowiązek zapłaty 15% CIT dla fundacji rodzinnej, pomimo że nie jest to formalnie dystrybucja zysku. Chodzi tu o sytuacje, w których fundacja rodzinna przekazuje fundatorowi lub beneficjentom świadczenia dające im korzyść majątkową zbliżoną do wypłaty zysku. Nie ma przy tym formalnej dystrybucji zysku – wartość przekazywana jest w innej formie, np. jako pożyczka, darowizna, pokrycie wydatków lub usługa. Katalog obejmuje:
1) odsetki, prowizje, wynagrodzenia i inne opłaty od jakiegokolwiek rodzaju pożyczki udzielonej fundacji rodzinnej przez beneficjenta, fundatora lub podmiot powiązany z beneficjentem, fundatorem lub fundacją rodzinną;
2) darowizny lub inne nieodpłatne lub częściowo odpłatne świadczenia, inne niż świadczenia, o których mowa w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, przekazane, bezpośrednio lub pośrednio, na rzecz beneficjenta, fundatora, podmiotu powiązanego z beneficjentem, fundatorem lub fundacją rodzinną;
3) świadczenia na rzecz beneficjenta, fundatora lub podmiotu powiązanego z beneficjentem, fundatorem lub fundacją rodzinną z tytułu:
4) różnica między wartością rynkową transakcji określoną zgodnie z art. 11c a ustaloną ceną tej transakcji – w przypadku innych niż określone w pkt 3 transakcji między fundacją rodzinną a beneficjentem, fundatorem, podmiotem powiązanym z beneficjentem, fundatorem lub fundacją rodzinną;
5) pożyczka udzielona przez fundację rodzinną beneficjentowi w tej części, która podlegała zwrotowi w danym roku podatkowym i nie została zwrócona do dnia upływu terminu złożenia deklaracji, o której mowa w art. 24s ust. 1, za ten rok podatkowy;
6) pożyczka udzielona przez fundację rodzinną beneficjentowi na okres co najmniej 10 lat albo na okres krótszy niż 10 lat, jeżeli ostateczny termin obowiązywania umowy wyniósł co najmniej 10 lat.
Statut fundacji rodzinnej to dokument, który w praktyce decyduje o tym, jak fundacja będzie działała na co dzień i jakie zasady będą obowiązywały w przyszłości. To właśnie w nim fundator określa podstawowe reguły dotyczące celu fundacji, beneficjentów, organów oraz sposobu zarządzania majątkiem. Statut musi zostać sporządzony w formie aktu notarialnego.
Z perspektywy praktycznej statut nie powinien być traktowany jako formalny załącznik potrzebny wyłącznie do rejestracji fundacji. To dokument, który ma porządkować relacje majątkowe, organizacyjne i rodzinne, a w dalszej perspektywie ograniczać ryzyko sporów oraz niejasności interpretacyjnych.
Ustawa wskazuje elementy, które powinny zostać określone w sposób obowiązkowy. Należą do nich przede wszystkim:
Innymi słowy, statut odpowiada na najważniejsze pytania: po co fundacja powstaje, kto ma z niej korzystać, kto ma nią zarządzać i co ma się stać z majątkiem w przyszłości.
Na tym jednak rola statutu się nie kończy. Ustawa pozwala, aby zawrzeć w nim również dodatkowe postanowienia, które mają duże znaczenie z punktu widzenia praktyki działania fundacji. Mogą to być m.in. zasady współpracy pomiędzy organami, szczegółowe przesłanki rozwiązania fundacji czy wytyczne dotyczące inwestowania majątku. To właśnie w tym miejscu najczęściej widać, czy statut został przygotowany wyłącznie „pod rejestr”, czy rzeczywiście ma odpowiadać na potrzeby konkretnej rodziny i konkretnego majątku.
Dobrze przygotowany statut pozwala zawczasu uporządkować kwestie, które w przyszłości mogłyby stać się źródłem konfliktu. Dotyczy to zwłaszcza zasad wypłat dla beneficjentów, kompetencji organów, wpływu fundatora na bieżące decyzje czy sposobu inwestowania majątku fundacji. Przygotowanie statutu warto potraktować nie jako etap techniczny, ale jako jeden z kluczowych momentów przy tworzeniu fundacji rodzinnej. To właśnie na tym etapie trzeba przełożyć ogólne założenia sukcesyjne i majątkowe na konkretne mechanizmy prawne. Dobrze opracowany statut powinien być nie tylko zgodny z ustawą, ale również spójny z sytuacją rodzinną, strukturą majątku i rzeczywistym celem fundacji. Właśnie w tym obszarze najczęściej potrzebne jest wsparcie, które łączy perspektywę prawną, podatkową i praktyczną.
Fundusz założycielski musi wynosić min. 100 000zł. Wniesienie wkładu przez fundatora jest co do zasady neutralne podatkowo, co oznacza, że nie rodzi obowiązku podatkowego za równo w podatku dochodowym, jak i VAT oraz PCC.
Nazwę fundacji rodzinnej można wybrać dowolnie, przy czym powinna ona zawierać dodatkowe oznaczenie „Fundacja Rodzinna”. Dopuszczalne jest użycie skrótu F.R.
Fundacja rodzinna posługuje się własnym numerem NIP, który stanowi jej podstawowy identyfikator podatkowy. Jest on wymagany przy wszelkich oświadczeniach i dokumentach kierowanych do organów administracji publicznej oraz innych instytucji państwowych.
Po skompletowaniu dokumentów i złożeniu wniosku trwa proces rejestracji fundacji rodzinnej kończący się wpisem do Rejestru Fundacji Rodzinnych. Niestety czas oczekiwania na rozpatrzenie wniosku nie należy do najkrótszych. W praktyce proces ten może trwać nawet kilkanaście miesięcy.
Fundatorem fundacji rodzinnej może zostać wyłącznie osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Warunkiem jest złożenie przez nią oświadczenia o ustanowieniu fundacji – albo w formie aktu założycielskiego, albo w testamencie.
Beneficjentem fundacji rodzinnej może być osoba fizyczna albo organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego, jeżeli zgodnie ze statutem może otrzymać świadczenie od fundacji rodzinnej albo mienie w związku z jej rozwiązaniem. Beneficjentem może być również sam fundator.
Fundacja rodzinna w organizacji to podmiot, który powstaje z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego lub ogłoszenia testamentu, ale nie jest jeszcze wpisany do rejestru. Działa jednak już we własnym imieniu: może zarządzać majątkiem, nabywać prawa, zaciągać zobowiązania oraz występować w sądzie. W jej nazwie musi znaleźć się dopisek „w organizacji”.
Zgodnie z art. 12 Ustawy o fundacji rodzinnej fundatorów może być wielu. Wyjątkiem jest ustanowienie fundacji rodzinnej w testamencie. W takiej sytuacji fundator jest tylko jeden.
Nie, art. 16 Ustawy o fundacji rodzinnej wprost wyklucza odpowiedzialność fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej.
Skontaktuj się ze specjalistą
Paweł Turek
Partner, Adwokat, Doradca podatkowy
Skontaktuj się ze specjalistą
Krzysztof Burzyński
Partner, Doradca podatkowy
Skontaktuj się ze specjalistą
Grzegorz Podgórski
Partner, Adwokat, Doradca podatkowy